In deze rubriek reflecteren twee theologen uit het dopers tiental op een actuele kwestie.

Door de veelbesproken tv-serie Etty stond Etty Hillesum onlangs weer volop in de belangstelling. Jannie Nijwening en Jeannette den Ouden uit het Dopers tiental kennen haar dagboeken goed en bekeken de veelgeprezen serie. Hoe komt het dat zij – en wereldwijd zovelen met hen – zo geraakt worden door leven en werk van Etty Hillesum?

‘Als ik ooit naar een onbewoond eiland ga, neem ik twee boeken mee: de Bijbel en het dagboek van Etty Hillesum’, begint Jannie Nijwening, sinds kort emeritus-predikant. ‘Het is zo bijzonder dat zij als Joodse vrouw die werd bedreigd en steeds minder ruimte kreeg, toch in staat is om niet te haten. Ze blijft de menselijkheid van de nazi’s zien en weigert mee te gaan in blinde haatgevoelens.
In haar dagboek beschrijft ze bijvoorbeeld dat ze een Duitse soldaat heeft gezien die tekeer ging tegen mensen die in een rij stonden te wachten. Ze schrijft dan zoiets als: “Het liefst zou ik hem willen vragen: is je moeder ziek of heeft je vriendin het uitgemaakt?” Ze kijkt door het nare gedrag van mensen heen en ze wil ze het liefst helpen weer mens te worden.’

Vlees en bloed
Vanwege dat vermogen om niet te haten – zelfs de nazi’s niet – wordt Etty Hillesum door velen bewonderd en soms zelfs bijna heilig verklaard. Maar Jeannette den Ouden, emeritus-predikant, nuanceert dat beeld. ‘Ze is een echt mens, een vrouw van vlees en bloed. Ze schrijft bijvoorbeeld veel over haar liefdesrelaties met verschillende mannen. Vanaf 1942 wijdt ze zich bijna dagelijks aan bidden en schrijven in haar dagboek, maar het is niet zo dat ze een ‘heilige’ werd. Die toewijding aan stil worden en naar binnen luisteren… het is een werk dat ze is aangegaan. Ze blijft heel dicht bij God en haar diepste waarden. Dat ontroert me telkens weer.’

In de dagboeken schrijft Etty Hillesum eerlijk over de momenten waarop alle ellende haar aanvliegt, ze diep in de put zit. Maar ze komt daar ook altijd weer uit. ‘Het zou voor mij niet werken als ze alleen maar de sterke Etty zou zijn’, zegt Den Ouden. ‘Om dezelfde reden ben ik altijd zo blij met de evangelieteksten die laten zien dat Jezus ook niet volmaakt was. Ook hij kende woede en wanhoop en moest regelmatig in stilte de berg op om dichter bij God te zijn.’

Hedendaags
De tv-serie Etty, terug te zien via NPO Start, plaatst het verhaal van Hillesum in hedendaags Amsterdam. In de eerste afleveringen ligt het accent op hoe Hillesum leeft; ze eet hagelslag, neemt de tram en rijdt op een moderne fiets langs de grachten. Dat is wel even wennen. Den Ouden: ‘Toch zou ik echt aanraden om de hele serie te bekijken. Vooral in de laatste afleveringen zitten heel indringende scènes.
Zo praat ze op een gegeven moment met een vriend aan wie ze vertelt over wie God voor haar is en over haar innerlijke weg. Over haar bewuste keuze om niet onder te duiken, maar naar Westerbork te gaan. Want ze vindt: waarom anderen wel en ik niet? Waarom zou mijn leven belangrijker zijn dan dat van hen?’

De Israëlische regisseur van de tv-serie vertelde in Trouw dat hij koos voor een enscenering ‘in het nu’, omdat hij wilde laten zien dat het verhaal van Etty Hillesum tijdloos is. Het is voor hem geen verhaal uit het verleden, zoals historische films over de Tweede Wereldoorlog dat vaak zijn. De beide leden van het Dopers tiental zijn het roerend met hem eens. In de dagboeken en brieven zien zij een uitnodiging, zelfs aansporing, om niet te oordelen en altijd het gesprek te blijven voeren, ook met mensen die radicaal anders denken.
Nijwening: ‘Vanwege mijn betrokkenheid bij de Palestijnse zaak is dat voor mij nog best een uitdaging. Ik realiseer me dat ik eigenlijk geen echte gesprekken voer met mensen die de politiek van Israëls huidige regering voor honderd procent steunen. Hoe is het mogelijk dat zij de misdaden die daar plaatsvinden goedpraten? Voor mij is dat onbegrijpelijk. Ik weet niet of het me zou lukken het gesprek met hen aan te gaan, maar ik denk dat het gedachtengoed van Etty Hillesum me wel oproept om het te proberen.’

Den Ouden haalt een dagboekfragment aan, waarin Etty Hillesum beschrijft hoe ze in Kamp Westerbork een dag vol vreselijke gebeurtenissen heeft meegemaakt. Ze staat daar in stilte, kijkt naar de natuur en heeft – ondanks alles – op dat moment nog steeds het vermogen om de schoonheid daarvan te blijven zien. ‘Indrukwekkend vind ik dat! Het is een aansporing om ondanks de ellende in de wereld om ons heen altijd de liefde en de schoonheid te blijven zien. Voor mij is dat de enige manier om niet in de put te raken of cynisch te worden.’ Nijwening voegt toe: ‘Ja, dat geldt voor mij ook. Haar teksten zijn een medicijn voor de ziel.’

2 juli 1942. Donderdagmorgen half 8.
‘Ik ben iedere dag in Polen, op de slagvelden, zo kan men het noemen (…), ik ben bij de hongerenden, bij de mishandelden en bij de stervenden, iedere dag, maar ik ben ook bij de jasmijn en bij dat stuk hemel achter mijn venster, er is voor alles plaats in één leven. Voor een geloven aan God en voor een ellendige ondergang.’
Fragment uit Het verstoorde leven, Etty Hillesum.

Etty Hillesum (1914-1943) woonde in Amsterdam toen ze op 27-jarige leeftijd aan een dagboek begon. In 1981 verscheen een bloemlezing uit dat dagboek, getiteld ‘Het verstoorde leven’. Het werd een echte bestseller; het boek werd vertaald in meer dan twintig talen en ruim anderhalf miljoen keer verkocht.

Tekst: Marleen Kieft
Beeld: Wikkicommons